Þjóðfræði

Hér verður efni um íslenska þjóðfræði í víðasta skilningi.

Lífsins tré — Yggdrasill

Grimur Óðins  – Masks of Odin

Elsa-Brita Titchenell

2. Lífsins tré — Yggdrasill

Allar launsagnir segja frá Tré lífsins. Í frásögn Biblíunar varð Guð „reiður“  — þegar maðurinn hafi étið ávexti af þekkingartré góðs og ills, og óttaðist „Bara að hann rétti nú ekki út hönd sína, taki einnig af lífsins tré og eti og lifi eilíflega.“ Kerúbanarnir settu því „ loga hins sveipanda sverðs til þess að gæta vegarins að lífsins tré“ (1) Í launsögnum Bantu er mikið lífsins tré sem gyðja frjósemi sem fæðir öll ríki náttúrunnar.(2) Í launsögnum Indlands á tréð Asvattha (3) rætur sínar í hæðsta himni og allir heimar hvíla á greinum þess. Þessi hugmynd um tré og greinar þess dreifi sér um heiminn er alheimsleg. Enn höldum við áfram þeim sið að tilbiðja tré með marglitum kúlum þó merking þess sé löngu gleymd.

Í norrænni goðafræði er tré lífsins kallað Yggdrasil, augljóslega af mörgum ástæðum. Þetta er ein af snildarlegum öfugmælum skáldanna til að leyna skilaboðum sínum. Ygg er ýmist talið merkja „eilífð,“ „mikill“ eða „hræðilegur“ einnig „aldinn“ eða, „eilífur“ Óðinn (4) er kallaður Yggjungur — „aldni-ungi,“ sem samsvarar sem í bíblíunni er kallað „Aldni daganna“ — hugmynd sem hugurinn getur aðeins að skilja í vöku innsæisins. Yggdrasil er farskjótti Óðins og líka gálgi hans, tilvísun í guðlega fórn, krossfestingu hins þögla verndara, þar sem líkami hans er heimurinn. Í þessari mynd táknar tré lífsins, stórt sem smátt, krossinn, þar sem  hin drottnandi vera er bundin meðan á efnislegri tilvist stendur. Yggdrasill táknar alheiminn með öllum sínum heimum, en hann táknar líka hverja mannveru og mælieiningu hennar, smámynd ask alheimsins. Hver og einn á rætur sínar í goðumlíkri moldu alverunar og ber í brjósti sinn eigin Óðinn — alheimsanda sem uppruni og ástæða allra lifandi vera.

Öll tré lífsins— alheims og mannleg — dregur næringu sína frá þremur rótum sem standa í þremur heimum, einn í Ásgarði, heimkynnum Æsa þar sem hún er vökvuð af brunni Urðar, sem almennt er kenndur fortíðinni. Hinsvegar er raunveruleg merking hennar Uppruni, hin fyrsta orsök. Frá upprunalegri orsök flæða allar afleiðingar. Urður er ein þriggja meyja „sem vita“, nornir eða forlög, sem geta séð og skoðað fortíð, nútíð og framtíð sem þær spinna í örlagavef manna og heima. „Urð hétu eina, aðra Verðandi,….Skuld ina þriðju; þær lög lögðu, þær líf kuru, alda börnum, örlög seggja.“(5Urður, fortíðin, stendur fyrir allt sem er gengið og er orsök nútíðar og framtíðar. Verðandi , er nútíðin, sem þó er ekki stöðugt ástand, heldur það sem koma skal, — öflugur og síbreytilegur stærðfræðilegur púntur á milli fortíðar og framtíðar. Staður og stund sem ávallt er mikilvæg fyrir manninn, þegar ákvörðun er tekin vitandi vits, knúin af löngun til þroska eða afturfarar á þróunarbrautinni. Tökum eftir að þessar tvær nornir skapa þá þriðju, Skuld, eitthvað sem er ekki í jafnvægi en þarf að réttta af í framtíðinni, — hin óhjákvæmilega niðurstaða fortíðar og nútíðar.

Nornirnar eru samsvörun grísku Moirai, örlaganna, sem spinna þræði örlaga, sem við þekkjum líka úr Stanzas of Dzyan (6) sem Lipikas — sem í Sanskrit merkir „skrifarar“ eða „skrásetjarar.“ Líkt og nornirnar eru þetta ópersónuleg öfl (framgangur) sem skrá öll atvik og setja sviðið fyrir athafnir sem jafna karma, hið eðlilega „ lögmál afleiðinganna“ eða örsök og afleiðingu, sem vinnur óskeikullega á öllum sviðum og ákvarðar aðstæður sem hver og einn þarf að mæta sem afleiðingu af vali sínu í fortíðinni. Í ríkjum náttúrunnar sem ekki hafa sjálfsvitund er þetta sjálfvirk aðlögun, í ríki mannsins færir sérhver viðleitni, göfug eða ekki, viðeigandi tækifæri eða andstöðu til að aðlaga framtíðina. Mannleg vitund er hæf til sjálfsákvörðunar og í vaxandi mæli gerir sér grein fyrir ábyrgð sinni á komandi atburðum. Hver og einn er ávöxtur af eigin verkum og verður það sem hann skapar í núinu með hugsunum sínum og verkum. Allt í flóknum og síbreytilegum öflum mannsins er skráð í sálu hans, hans eigin norn, sem í norrænni goðafræði er kölluð hamingja hans, en í kristni er kölluð verndarengill.

Önnur rót Yggdrasils er í brunni Mímis. Þessi brunnur hins afstæða efnis tilheyrir hinum vísa jötni, Mími, – uppruna allrar reynslu. Óðin drakk daglega af þessum brunni, en til að geta það þurfti hann að gefa annað auga sitt, sem liggur falið á botni brunnsins. Í öllum sögum um Óðinn sem gamlan mann, er hann í blárri skinnkápu og með slútandi hatt sem hylur þá staðreynd að hann hafi misst auga. Það er þó ekki sama og segja að hann hafi aðeins eitt auga Getum við verið fullviss um að hann hafi aðeins haft tvö augu upphaflega? Launhelgar segja frá að í fjarlægri fortíð hafi maðurinn haft „þriðja augað“,-líffæri innsæis, sem samkvæmt guðspekinni þróaðist inní höfuðkúpuna fyrir milljónum ára og er þar nú sem „heilaköngulinn“ og bíður þess tíma að fá mikilvægara hlutverk í framtíðinni. Þessi tilgáta skýrir ekki aðeins merkingu sagnarinnar heldur það myndmál sem notað er í goðsögnunum. Eins og innganga í reynsluheim efnisins gefur visku, þá fórnar vitundin (Óðinn) hluta af sýn sinni til að fá daglegan aðgang að honum (brunni Mímis) og Mímir sem efnið, fær í staðinn upplyftingu andans. Mímir er forfaðir allra jötna, tímalaus rót Ýmirs-Örgemli, frostjötunsins sem allir heimar eru gerir af.

Sagt var, að fyrir löngu hafi Njörður (tíminn) drepið Mími og líkama hans var hent í dý („vatn“ geimsins). Óðinn náði afhöggnu höfði Mímis og ráðfærir sig daglega við það. Þetta myndmál vísar í að goðið, -vitundin-, noti besta efnið í efnisheiminum („höfuðið“) í líkama sinn til að öðlast reynslu í þeim heimi, um leið öðlast jötuninn (efnið) snertingu við vitund,- snertingu við kraftinn, hina guðlegu hlið náttúrunnar. Þessi tvíliða er algild, enginn heimur er svo án þessarra samskipta og þessi snerting stýrir þróuninni í heimi athafna (efnisheimi), „ristir viskurúnir“ við reynsluna. Vitund og efni er þannig bundið hvort öðru á öllum sviðum, það sem er vitund á einu stigi í kosmísku lífi er efni fyrir vitund á næsta stigi ofar. Þessar tvær hliðar tilverunnar eru óaðskiljanlegar. Báðar samanstanda af öllum hliðum lífsins, jötnar geta vaxið í að verða goðar og goðar komnir úr jötnaheimum þroskast til enn hærri sviða.

Tré Mímis er Mímismeiður, þekkingartréð, sem ekki má rugla saman við tré lífsins, þó þau tengist, því þekking og viska eru ávextir lífsreynslu og viskan sem skilur ódauðleikann lyftir greinunum á lífsins tré.

Þriðja rót Yggdrasils gengur í  Niflheim (skýjaheim), þar sem skýin — stjörnuþokur — fæðast. Líkt og hin tvö sviðin vísa ekki á staði, heldur til aðstæðna. Nafnið er myndrænt alveg eins og stjörnuþokur eru ákveðið stig í þróun líkama alheimsins. Rótin er nærð af Hvergelmi , „upphafi allra fljóta lífsins“,- flokka lífvera. (7) Þetta er það sem við köllum ríki náttúrunnar í allri sinni fjölbreytni sem skapar hverja plánetu. Niflheimur, er uppruni allra þessara lífsforma suðupottur frumefnis sem sækja sína sundurgreiningu úr. Þar er mulaprakriti (frumnáttúra) Hindu kosmólógíunnar, þar sem hið guðlega hlið er parabrahman (handan-brahman).

Hið samtvinnaða lífskerfi Yggdrasils felur í sér bæði staðreyndir náttúru-og stjarneðlisfræði. Sem dæmi um það er fyrsta rótin í Ásgarði, heimkynnum Æsa (Ása), nærð af brunni fortíðar og dregur upp mynd af „örlögum hetja“ , frá örsökum til afleiðinga fyrir öll ríki tilverunnar og goðin eru ekki undanskilin af þessu ófrávíkjanlega lögmáli frekar en önnur lífsform. En hver stund breytir stefnu örlaganna þar sem hver vera hefur frelsi innan marka sinnar eigin sjálfskipaðrar marka.

Önnur rótin er nærð af efnisreynslu úr brunni Mímis, reynslu sem er vöktuð af guðlegu auga andans, þar sem Óðinn ráðfærir sig daglega við höfuð Mímis.

Þriðja rótin er nærð af uppruna alls frumefnis, þaðan sem öll lífsform fá efni sitt til að uppfylla kröfur þeirra eigin vitunda.

Á fyrri helmingi lífs síns er Yggdrasill, hið mikli Askur, kallaður Mjötviður (mæliviður). Á vaxtarskeiði sínu flæðir kraftur trésins frá andlegum rótum þess í heiminn sem er að myndast. Efni þess blómkast á öllum sviðum af næringu úr brunnunum þremur anda, efni og formi. Þegar Askurinn er fullvaxta er hann Mjötviður (fullmældur) flæðir næringin aftur til brunnanna og lífsorkan hverfur úr efnissviðinum eins og haustið fellir blóm og fræ í jörðu næsta lífs. Við tekur drómi vetrarins hjá frostajötni,- hvíldartími, Pralaya í Hindu kosmólógíu.

Þessi samlíking við tré sem er í svo mörgum launsögnum og ritum til að lýsa alheiminum er ótrúlega nákvæm. Við vitum hér á jörð að með hverju vori kemur flæðikraftur sem hreyfir gróðurkraft í hvern lim og lauf sem gefur svo fegurð og fullkomnun í blómstrun, sem í fullnustu tímans verður að ávexti sem ber fræ að trjám framtíðar. Að hausti dregur tréð orku sumarsins niður í rætur sínar til geymslu fyrir næsta árs vöxt. Við sjáum þessa samlíkingu einnig í mannlegu lífi, í vexti ungviðis og þroska þess til fullvaxta manns á miðum aldri, en eftir það verður viðsnúningur fram að gegnsærri brothættu þess háaldraða. Þannig birtir hin undirdveljandi æðri máttur sig úr ómótuðu efni sem fær uppbyggingu, sérkenni og formgerð og vex í umfangi, þéttleika og styrk, úr þessari fullnustu snýst hringurinn við. Hin mörgu lög kosmosins þenjast út og greina sig í gegnum alla efnisgerð þar til takmörkum þróunarfasa síns er náð, þar sem lífsorkan hörfar aftur til andlegra sviða þar sem guðlegar rætur fá til sín kjarnan úr lífsreynslunni. Því það sem vitundin tekur með sér úr margskiptum heimum eru hin guðlegu verðlaun.

Yggdrasill  nærir allar verur með lífgefandi hunangi. Heimarnir hanga á greinum þess og allar hillur tilverunnar fá af guðlegum rótum þess, það sem þörf er fyrir vöxtinn, móttökuleiki úr Urðarbrunni, efnið úr Mímisbrunni og tilhlýðileg þörf á lífflæði úr brunni Hvergelmis. Við dauðann þegar andinn dregur sig úr efninu líkt og krafturinn hverfur í ræturnar, þá eru til staðar fræ framtíðarinnar eins og óafmánleg skráning, en líflaus efnisskelin leysist í frumeindir sínar til endurvinnslu í framtíðinni eins og haustlaufin sem falla, leysast upp og endurbæta jarðveginn.

Yggdrasill er ekki ódauðlegur. Líftími þess er sá sami og helgivaldsins sem tréð á að tákna. Niðurbrotsöflin (sem hluti af sköpuninni) eru ávallt að verki og leiða að lokum allt til hnignunar og dauða, fjórir hirtir éta lauf þess, börkur þess er nagaður af tveim geitum og rætur þess eyddar af Níðhöggi (nagar að neðan). Þegar lífsferli Yggdrasill er lokið er hinn mikli Askur felldur. Þannig er áminnt um skammvinna tilveru og efnis.

Í gegnum líf Asksins gera íkornar það að heimkynnum sínum og hlaupa upp og niður stofn þess til að vera á milli arnarins , hátt í krónu þess og snáksins við rætur þess. Þessi litlu nagdýr tákna lífið eða vitundina sem spannar hæðir og lægðir tilverunnar. Myndrænt tákna þau líka bor sem getur borað í hið þéttasta efni. Í Hávamálum segir frá leit Óðins að ljóðamiðinum sem falin var djúpt inní fjalli og hann leitaði liðsinnis íkorna (bors) til að fara í gegnum bergið og í líki snáks komst hann í gegnum þá holu sem þeir grófu. Þegar hann kom inn sannfærði hann dóttir jötunsins Suttúngs, (sem hafði faðið mjöðinn í neðarjarðarhelli sínum) um að gefa honum að drekka af þeim miði og öðlast þannig visku. Þetta atriði kemur aftur og aftur fyrir, hið guðlega leitar mjaðar í efninu, til að ná visku og lærdóm úr efninu áður en snúið er aftur til hærri heima.

3.Kafli

Efnisyfirlit

Neðanmálsgreinar:

  1. 1. Sköpunarsagan 3:22, 24.
  2. 2. Indaba,MyChildren, pp. 3-13.
  3. 3.BhagavadGita, ch. xv.
  4. 4. Einnig kallaður Woden eða Wotan.
  5. 5. Völuspá, 20.
  6. 6. Þessi erindi mynda hluta af hinum fornu skrám sem The Secret Doctrineer útlistun á.
  7. 7. Grímnismál, 26.

 

Copyright © 1985 by Theosophical University Press.

Heimsósómi Skáld-Sveins 1614

1. Hvað mun veröldin vilja?
Hún veltist um svo fast
og hennar hjólið snýr.
Skepnan tekur að skilja,
skapleg setning brast
og gamlan farveg flýr.
Hamingjan veltir hjóli niður til jarðar,
háfur eru til einskis vansa sparðar,
en leggst í spenning löndin, góss og garðar
en það aktast miður sem meira varðar.

2. Þung er þessi plága
sem þýtur í vort land
og sárt er að segja frá.
Millum frænda og mága
magnast heift og grand,
klagar hvör mest er má.
Á vorum dögum er veröld á hörðu reiki,
rétt er ei undur þó að skepnan skeiki,
sturlan heims er ei létt í leiki,
lögmál bindur en leysir peningurinn bleiki.

3. Svara með stinna stáli
stoltarmenn fyrir krjár
en vernda lítt með letur.
Þann hefur meira úr máli
mannastyrkinn fár
og búkinn brynjar betur.
Hjálmur, pansari, plassa og skyggður skjómi
skúfar lögum og rétti burt úr dómi,
að slá og stinga þykir nú fremd og frómi,
féð er bótin, friður, sátt og sómi.

4. Hinn sem peninginn plægir
plokkan öll er töm
með okur og ránin röng,
hvörjum þrælnum þægir
þörf er jöfn og söm,
bæði bráð og löng.
Peningur veitir völd en minnkar náðir,
verða margir dugandismenn forsmáðir,
sviknir bæði, sóttir heim og hrjáðir,
sinn mun hvör þá réttinn standa báðir.

5. Hvört skal lýðurinn lúta?
Lögin kann enginn fá,
nema baugum býti til.
Tekst inn tollur og múta,
taka þeir klausu þá
sem hinum er helst í vil.
Vesöl og snauð er veröld af þessu klandri,
völdin efla flokkadrátt í landi,
harkamálin hyljast mold og sandi,
hamingjan bannar að þetta óhóf standi.

6. Hvað er nú heimi verra?
Hann er misjafnt dæll
og veltur á horni hallur.
Mútan er mannsins herra,
enn mun hann hennar þræll,
svo fer sigurinn allur.
Hann hrekst og vakir og veslast í sitt hjarta,
hann verður að leysa marga myrkva parta,
þar skyggir yfir hans skilningsljósið bjarta,
eg segi með öllu síður en ekki skarta.

7. Hvað er að fénu fengnu,
fyrst það kemur heim
í rúman ríkis garð?
Það gleymir ári gengnu,
hann greip fyrir tveimur og tveim,
snauður af sælu varð.
Hann gjörir sig rífan, rússar, drekkur og býtir,
en ríkismann við lítilmagnan kýtir,
kotungur eftir kúm og sauðum sýtir,
sjálf náttúran þennan lifnað lýtir.

8. Þegar hann veitir veislur
vinur er margur í nóg,
þótt væri enginn áður.
Stoðar þá bón og beiðslur
en ber þó upp lítinn plóg,
nema fyrir skuldum skráður.
Falli nökkuð hamingjubann til handa,
heldur sé eg þá vinina fjærri standa,
er hann þá eftir einn í sökum og vanda,
ærið mörgum sé eg þann voðann granda.

9. Svo er ágjörn augu
auðugs manns og brjóst
sem grimmt helvítis gin,
dofin sem drukkin í laugu,
þau draga til leynt og ljóst
auð, sinn æðsta vin.
Æ þess heldur sem hefur hann góssið meira,
heit ágirnin þyrstir á enn fleira,
líkt sem sjávarsandur og sprungin leira.
Sé eg ei nær að hönum mun illa eira.

10. Sár er þessi þorsti
sem þrengir ríkisfólk,
það girnist fátæks fé.
Þeir eiga einatt kosti,
öl eða vín sem mjólk,
stöðvi stundar hlé.
Sinni gjöra þeir sálu út að voga,
svarlegt væri öðru fé að lóga,
þó að hann svelgi sjóinn og lönd sem skóga
síður en áður hefur hann peninga nóga.

11. Dregst með þessu drafli
dyggð á annan hátt
og siðanna setning öll,
störf og stundlegur afli
styttir daginn sem nátt,
svo verða þessi föll.
Það er og skjótt að skekinn mun vindur úr æðum
og nárinn kaldur numinn úr fögrum klæðum,
valdi sviptur og veraldar öllum gæðum,
veltur í gröfina áta ormum skæðum.

12. Hann veltur pall af palli
því plægir fram um þörf
og tapar trúnni þrátt.
Hann fær fall af falli,
fyllandi rangleg störf
en gjörði hið góða fátt.
Hafandi sjaldan hjartað Guði til handa,
hnígur því undir kvöl hins forna fjanda,
þar eru nauðir nógar allra handa,
náðarlaust mun þetta heimboð standa.

13. Sú sála er sínum gæðum
sáði í þarfir oft,
af vondum völdum sködd.
Hún sn‡st frá snöggvum klæðum,
snarar sér upp í loft
og hljóðar hárri rödd:
Þú ríki burgeis, bú þig vopnum góðum
og buga þann fjanda sem steypir yfir þig glóðum,
gef til hjálpar gull og silfur úr sjóðum,
þú grottaðir meira þar við forðum stóðum.

14. Hvað er nú gott til greina?
Hann greip við öflga hönd
í þessari sturlan staddur.
Hann gjörir með glæpi eina
gæðalausa önd,
þá hann er kvalarans kvaddur.
Krafið er skyn fyrir skeikan hugarins orða,
skelfur himinn og heimur á millum sporða,
styður þá hvörki stoð né nökkur skorða,
staður er enginn leyndur að megi sér forða.

15. Vart mun verndir greiða,
vín og bjór sem malt,
það aura eyðslu veldur.
Á þingi því enu breiða,
þreytt er lögmál allt,
það himnakóngurinn heldur.
Sála kotungs kærir eftir sínu,
kúgaður missir fjár með holdsins pínu.
Þú góði hofmann, gæt að ráði þínu
og geym vel þess þig snertur í kvæði mínu.

16. Þú ert á þessu róti
með þvílíkt líf og sál
sem skilur við heiminn hér.
Þú ert ei gjör af grjóti,
þú getur ei klæðst með stál,
þú flytur ei fé með þér.
Tak þér vara því tími er aftur að venda,
trúna ber þér fram í veginn að senda.
Jesús Christus láti oss lukku henda,
lífið gott og langt en bestan enda.

(Vísnabók Guðbrands 1612 (útg. 2000), bls. 228–230)

Herúlar.

Herular  Í umróti þjóðflutninganna í Evrópu og síðar þegar þjóðflokkarnir voru að koma sér fyrir í norðanverðri Evrópu og Skandinavíu var þjóðflokkur sem kallaður var af sumum sagnariturum, Herúlar. Þeir voru talsvert á flakki á tímur þjóðflutninganna 200-800 árum e.k og skiptust upp nokkrum sinnum og runnu saman í tímans fljóti við aðra þjóðflokka. Einkenni þeirra voru sterk fyrir marga hluta sakir.

Barði Guðmundsson f. Þjóðbókarvörður hélt því fram eftir rannsóknir sínar að megnið af landnámsmönnum sem komu frá v-strönd Noregs til Íslands hafi verið af þessum þjóðflokki og færir fyrir því heilstæð og sannfærandi rök í hinni stórfróðlegu bók „Uppruni Íslendinga“ sem kom út 1959. Þeir hafi  verið nefndir Skjöldungar og hálfdanir í Fornaldarsögum og það hafi verið þeir sem báru uppi skáldsagnamenntunina á Norðurlöndum. Saurbæjarmenningin á Norðurlöndunum og síðar á Íslandi hafi verið þeirra menning með Galtarog svína táknum í nöfnum og sögnum sem hvergi finnst að ráði annarsstaðar.

Fleirri hafa síðan rannsakað sögu Herúla. m..a  danski sagnfræðingurinn Troels Brandt. Meðfylgjandi PDF skjal ,The Herules, er samantekt á rannsóknum hans á þessum þjóðflokk. Hún gefur yfirlit um sögu þeirra sem spannar ferðalag þeirra frá Skandinavíu til Svartahafs og norður aftur til Norðurlanda. Á ferðalagi þjóðflokksins á 600 ára bili eru þeir þáttakendur í stríðinu við Attila Húnakonung, voru lífvörður Býsankeisara,

1 2